LÃI SUẤT TRẦN CHO VAY: KINH NGHIỆM NƯỚC NGOÀI VÀ HƯỚNG SỬA ĐỔI BỘ LUẬT DÂN SỰ

  • 15 tháng 5, 2011
  • 13 lượt xem
  • 0 bình luận

1. Tổng quan về lãi suất. Lãi suất được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự (BLDS) nhưng không được BLDS định nghĩa. Thông thường, lãi suất được hiểu là khoản tiền mà bên vay phải trả cho bên cho vay do đã được bên cho vay giao tài sản để sử dụng. Nhìn từ góc độ pháp lý thì chính sách về lãi suất thay đổi theo thời gian và rất khác nhau từ xã hội này sang xã hội khác. Trong quá khứ, một số nước – nhất là những nước tôn giáo – nghiêm cấm vay có lãi. Ngày nay, hầu như các nước đều chấp nhận vay có lãi và thuận ngữ “lãi suất” không xa lạ trong pháp luật cũng như khoa học pháp lý Việt Nam.


Các quy định hiện nay về lãi suất nằm tản mạn trong BLDS và không đầy đủ. Chẳng hạn, trong thực tế không hiếm trường hợp một bên phải thanh toán cho bên kia nợ gốc và lãi nhưng khi thanh toán thì chỉ thanh toán được một phần. Phần đã thanh toán được tính vào nợ gốc hay khoản lãi? Theo tài liệu so sánh thì phần lớn các nước châu Âu ưu tiên tính lãi trước. Ví dụ, việc thanh toán được tính trên lãi trước nợ gốc được ghi nhận ở Bỉ, Bồ Đào Nha, Đức, Ý, Pháp, Tây Ban Nha1. Ở Việt Nam, quy định về vấn đề này không rõ nhưng thực tiễn xét xử lại theo hướng như các nước vừa nêu. Theo một bản án của Tòa án nhân dân tỉnh Trà Vinh, về “nguyên tắc vay lãi phải được trả trên vốn gốc trả lãi xong mới trả vốn gốc”2. Trong các vụ việc tương tự, Toà dân sự Toà án nhân dân tối cao (TANDTC) cũng theo hướng giải quyết này. Ví dụ, năm 1992, bà Phượng cho ông Khoe vay 32,666 lượng vàng với thời hạn một năm có lãi suất. Sau khi vay, ông Khoe đã trả được 29 lượng. Tuy nhiên, phía bà Phượng cho rằng đây là trả lãi còn ông Khoe cho rằng đây là trả gốc. Theo Toà dân sự TANDTC, “do giấy biên nhận trả vàng không ghi là trả gốc hay trả lãi, nhưng về nguyên tắc khi vay có quy định lãi thì số vàng đã trả cần được xác định là trả lãi và cấp phúc thẩm đã tính số vàng đã trả trừ vào số lãi phải trả là đúng”3. Tương tự như vậy, đối với vụ vay tiền có lãi và bên vay đã trả được năm triệu đồng nhưng bên cho vay cho rằng, đây là trả lãi, còn bên vay cho rằng, đây là trả gốc thì theo Toà dân sự TANDTC, “đến hạn bên vay không trả được gốc và lãi thì số tiền trả nợ ở giai đoạn sau phải được trừ vào tiền lãi như án phúc thẩm đã xác định là đúng”4. Có lẽ, khi sửa đổi về lãi suất trong BLDS, chúng ta cũng nên bổ sung những khiếm khuyết về lãi suất và, đối với quan hệ giữa gốc và lãi, chúng ta nên luật hóa “án lệ” nêu trên5.


Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi không có ý định nghiên cứu vấn đề lãi suất một cách tổng thể mà chỉ đề cập tới vấn đề “lãi suất trần (LST) cho vay”, một vấn đề đã được bàn cãi trong giới luật học từ rất lâu.


2. LST cho vay. LST cho vay là lãi suất mà các bên trong hợp đồng vay không thể thỏa thuận vượt quá.


Nhìn một cách tổng thể, chúng ta có hai loại chế tài là hình sự và dân sự. Nước Pháp theo hướng này vì họ cũng dự liệu hai chế tài là dân sự và hình sự. Tuy nhiên, việc quy định chế tài hình sự không phải là giải pháp được ưa chuộng. Các nước châu Âu khác dường như không biết hình thức chế tài này. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ quan tâm tới chế tài dân sự, còn về mức trần và chế tài trong pháp luật hình sự về “nặng lãi”, chúng tôi để những chuyên gia về hình sự cho ý kiến.


Về dân sự, hiện nay LST cho vay được quy định tại khoản 1 Điều 476 BLDS, theo đó “lãi suất vay do các bên thoả thuận nhưng không được vượt quá 150% của lãi suất cơ bản (LSCB) do Ngân hàng Nhà nước (NHNN) công bố đối với loại cho vay tương ứng”. Các quy định này có cần thiết không? Có còn phù hợp với thực tế hiện nay không? Cách quy định như hiện nay có thuyết phục không? Khi các bên cho vay vượt quá mức trần cho phép thì hậu quả là gì? Bài viết cố gắng làm rõ những vấn đề vừa nêu.


1. Sự cần thiết và chức năng của LST cho vay


3. Sự cần thiết của LST cho vay. Các quy định về LST cho vay có cần thiết không? Quan sát pháp luật một số nước thì thấy những quy định này là cần thiết. Ở Pháp, việc quy định LST cho vay có nhiều thay đổi. Trong giai đoạn cách mạng Pháp, các bên hoàn toàn tự do về lãi suất. Tuy nhiên, một đạo luật năm 1807 đã thiết lập LST cho vay. Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, Pháp giải phóng vấn đề lãi suất: các bên được tự do thỏa thuận. Sự giải phóng này đã làm xuất hiện nhiều lạm dụng trong hoạt động vay nên vào năm 1935, Pháp lại tái thiết lập những quy định về LST cho vay. Thụy Sỹ là một nước có hệ thống ngân hàng rất phát triển và họ cũng có quy định về LST này. Tương tự như vậy đối với Bỉ. Điều này cho thấy, các quy định về LST là cần thiết để hạn chế những lạm dụng trong hoạt động vay tài sản.


Ở Việt Nam, chúng ta cũng thấy việc quy định LST cho vay là cần thiết để hạn chế và xử lý việc cho vay nặng lãi. Bỡi lẽ, rất nhiều hợp đồng vay dân sự hiện nay có lãi suất quá cao như 5% hay 6%/tháng (tương đương với 60% hay 72%/năm). Chẳng hạn, bà Xoang cho bà Lanh vay một số tiền và khi có tranh chấp, Tòa án đã xét rằng “các khoản vay trên đều vay với lãi suất 6%/tháng là cao so với quy định của pháp luật”6. Tương tự, trong một tranh chấp khác, chúng ta thấy Tòa án nêu như sau: “vào năm 2006, ông Châu và bà Phích có vay của bà Loan 10 triệu đồng, lãi suất 6%/tháng, đóng lãi được 8 tháng”7. Các ví dụ vừa rồi cho thấy việc cho vay nặng lãi trong dân sự hiện nay là khá nhiều. Do đó, các quy định về LST cho vay là cần thiết, nó cho phép hạn chế và xử lý những thỏa thuận với lãi suất cao như trên.


Trong thực tế, việc giới hạn mức lãi suất đã từng tồn tại trong cổ luật Việt Nam. Ví dụ, theo Điều 587 Bộ luật Hồng Đức (thế kỷ thứ 15), “cho vay nợ hay cầm đồ vật mỗi tháng được lấy tiền lãi mỗi quan là 15 đồng kẽm; dù lâu bao nhiêu năm cũng không được tính quá một gốc một lãi; trái luật thì xử biếm một tư, mà mất tiền lãi. Nếu tính gồm lãi vào làm gốc, rồi bắt làm văn tự khác, thì xử tội nặng hơn một bậc”. Tương tự, theo Điều 638, Bộ luật Hồng Đức, “các cơ quan cai quản quân dân cùng những nhà quyền quý mà nhiễu sách, vay mượn của cải đồ vật của dân trong hạt thì phải khép vào tội uổng pháp (lạm dụng pháp luật), phải hoàn lại đồ vật cho chủ. Nếu đem của cải đồ vật của mình cho dân vay mượn để lấy giá lời cao hay lãi nặng thì cũng phải tội như vậy, những của cải đồ vật ấy phải tịch thu sung công”. Như vậy, cách đây nhiều thế kỷ, các nhà cổ luật Việt Nam đã phải ban hành quy định hạn chế việc cho vay nặng lãi. Điều này một lần nữa cho thấy sự cần thiết của LST cho vay.


4. Chức năng. Ở một số nước, cơ quan công quyền có thể sử dụng lãi suất để “điều tiết” nền kinh tế. Ví dụ, từ năm 1990 đến 1993, Cục dự trữ liên bang Mỹ (FED) đã giảm lãi suất định hướng của mình từ 7% xuống 3% và việc này giúp khôi phục lại nền kinh tế Mỹ do việc giảm mức lãi suất đã thúc đẩy các chủ thể đi vay để đầu tư, phát triển hoạt động của mình nên kinh tế phát triển. Tuy nhiên, lãi suất mà FED sử dụng không phải là LST cho vay vì nó không ràng buộc các chủ thể khác.


LST cho vay có chức năng gì? LST cho vay chắc chắn có chức năng hạn chế cho vay nặng lãi. Chính xác mà nói, nó có mục đích bảo vệ bên vay trước nguy cơ nặng lãi, trước nguy cơ người bóc lột người.


Tuy nhiên, LST cho vay nó có chức năng điều tiết nền kinh tế hay không thì chưa được khẳng định và chứng minh rõ ràng. Chưa có một công trình nào được công bố khẳng định được rằng LST cho vay có chức năng điều tiết nền kinh tế. Ngoài chức năng hạn chế cho vay nặng lãi thì LST cho vay dường như không có chức năng điều tiết thị trường. Mỹ vẫn sử dụng lãi suất của FED để điều tiết thị trường mà hoàn toàn không có LST cho vay. Điều này cho thấy rất khó để khẳng định LST cho vay có chức năng điều tiết thị trường.


2. Phạm vi tác động của LST cho vay


5. Theo văn bản. Ở Việt Nam, LST cho vay hiện nay được quy định tại khoản 1 Điều 476 BLDS trong khi đó Điều 1 BLDS quy định BLDS điều chỉnh “quyền, nghĩa vụ của các chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động”.


Như vậy, các quy định về LST cho vay trong BLDS không chỉ áp dụng cho các quan hệ dân sự thuần túy (như trường hợp hai người ở nông thôn cho nhau vay tiền) mà áp dụng cả cho các hợp đồng vay trong “kinh doanh, thương mại, lao động”. Điều đó có nghĩa, xét từ góc độ văn bản, LST cho vay được áp dụng cho tất cả các hợp đồng vay; hợp đồng mà tổ chức tín dụng cho cá nhân hay doanh nghiệp vay cũng chịu sự chi phối của các quy định này.


Quy định phạm vi LST cho vay đối với tất cả hợp đồng vay có thuyết phục không?


6. Bất đồng quan điểm. Liên quan đến phạm vi của các quy định về LST, hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau. Đối với các hoạt động vay, cho vay của các tổ chức tín dụng, theo Ủy ban Pháp luật của Quốc hội (năm 2008), đa số ý kiến trong Thường trực Ủy ban Pháp luật cho rằng hoạt động của các tổ chức tín dụng cần phải được thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành. Do đó, quy định về lãi suất trong BLDS nên loại trừ trường hợp pháp luật về ngân hàng và các tổ chức tín dụng có quy định khác. Tuy nhiên, có ý kiến băn khăn về việc loại trừ này.


7. Có vi phạm nhưng không có tranh chấp. Trong bài phát biểu trước Quốc hội vào tháng 12/2009, một đại biểu Quốc hội cho rằng “từ 2006 đến nay, tình trạng các tổ chức tín dụng cho vay vượt trần LSCB trở nên phổ biến, đặt các ngân hàng thương mại trước một nguy cơ bất lợi lớn về mặt pháp lý. Đó là nếu người đi vay khởi kiện thì các hợp đồng này sẽ bị Tòa án tuyên vô hiệu và hậu quả là các ngân hàng sẽ không nhận được phần lãi theo thỏa thuận”.


Toà án là cơ quan xét xử, không có chức năng quản lý nhà nước, nên không thể tự mình kiểm tra và tuyên bố hợp đồng vô hiệu như Trọng tài kinh tế trước đây8. Toà án nhân dân chỉ xử lý các hợp đồng “vô hiệu khi nào xảy ra tranh chấp mà các bên khởi kiện yêu cầu Toà án giải quyết”. Trong số lượng lớn các bản án về nặng lãi mà chúng tôi có được thì không thấy một bản án nào tuyên bố hợp đồng vay giữa ngân hàng với khách hàng vô hiệu về lãi suất. Điều đó có nghĩa là, việc vi phạm các quy định của BLDS trong quan hệ giữa các tổ chức tín dụng và khách hàng như đại biểu Quốc hội nêu trên không được khách hàng đưa ra trước Tòa án: trong các quan hệ vay này, có vi phạm quy định về LST nhưng không có tranh chấp.


Từ việc không có tranh chấp về LST cho vay như vừa nêu, chúng ta có quyền đặt câu hỏi: Phải chăng việc ngân hàng, tổ chức tín dụng vượt LST cho vay đã được khách hàng tự nguyện chấp nhận? Và khi khách hàng tự nguyện chấp nhận lãi suất vượt quá mức LST cho vay thì tại sao pháp luật lại can thiệp ngược lại? Như đã nói ở trên, các quy định về vay nặng lãi có chức năng bảo vệ bên vay nhưng chính bên vay lại không sử dụng nó để bảo vệ mình trong khi đó họ hoàn toàn có thể kiện việc vi phạm luật này ra Tòa án. Do đó, vì chưa ai chứng minh được việc cho vay quá LST làm ảnh hưởng đến nền kinh tế thì hãy để vấn đề lãi suất cho các bên tự định đoạt khi bên vay có thể tự bảo vệ được mình.


8. Bình đẳng hay cào bằng (?). Có ý kiến cho rằng “cho vay vượt quá 150% LSCB là cho vay lãi nặng. Trong khi các tổ chức tín dụng không bị xử lý thì các thành phần khác lại bị xử lý hình sự là trái với nguyên tắc mọi thành phần kinh tế đều bình đẳng trước pháp luật”.


Thiết nghĩ, “bình đẳng” không có nghĩa là “cào bằng”. Ở các nước phát triển như Pháp, Bỉ… nguyên tắc bình đẳng đều được ghi nhận trong pháp luật nhưng họ vẫn quy định LST cho vay chỉ áp dụng đối với một số đối tượng mà chúng ta sẽ thấy trong phần sau. Như vậy, nguyên tắc bình đẳng không bị ảnh hưởng và không cản trở sự phân biệt trong việc điều chỉnh LST cho vay. Vấn đề còn lại là cần áp dụng LST cho vay đối với những hoàn cảnh nào?


9. Nghiên cứu so sánh. Liên quan đến LST cho vay, trên thế giới có hai xu hướng. Xu hướng thứ nhất là không có LST cho tất cả các loại hợp đồng vay. Đó là trường hợp của Mỹ (ngoại trừ một vài tiểu bang) hay của Anh. Ở Mỹ, các quy định của Liên bang về LST cho vay đã được bãi bỏ vào năm 1978. Các quy định này hiện chỉ tồn tại ở một vài tiểu bang của Mỹ. Ở Anh, đã có tranh luận về việc có nên thiết lập quy định về LST cho vay hay không. Cuối cùng, sau khi nghiên cứu vấn đề này đối với các nước bên cạnh, Anh đã bỏ ý định thiết lập quy định về LST cho vay (điều đó có nghĩa là các bên được tự do thỏa thuận về mức lãi). Áo cũng theo xu hướng này và không có giới hạn về lãi suất theo thỏa thuận.


Xu hướng thứ hai là có quy định về LST cho vay nhưng giới hạn phạm vi điều chỉnh của LST cho vay. Chẳng hạn, ở Pháp, theo một đạo luật năm 1966, tất cả hợp đồng vay (mục đích tiêu dùng hay nghề nghiệp) đều phải tôn trọng LST cho vay. Năm 1993, Pháp đưa quy định của năm 1966 vào Bộ luật Tiêu dùng và câu hỏi đặt ra là có áp dụng LST đối với vay với mục đích nghề nghiệp không. Năm 1994, Chính phủ Pháp đã trả lời rằng quy định của Bộ luật Tiêu dùng áp dụng cho tất cả hoạt động vay, bao gồm cả vay vì mục đích nghề nghiệp. Trong báo cáo hoạt động năm 1999, Tòa án tối cao Pháp kiến nghị đưa các quy định về LST cho vay vào Bộ luật Tiền tệ và Tài chính để khẳng định phạm vi điều chỉnh chung của các quy định về LST. Cuối cùng, Nghị viện Pháp đã theo hướng này và đã bổ sung Bộ luật Tiền tệ và Tài chính9. Tuy nhiên, vào năm 2003, Pháp đã thay đổi chính sách đối với LST và theo hướng thu hẹp phạm vi điều chỉnh của LST cho vay bằng cách bỏ LST cho vay đối với pháp nhân trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Theo một nhà bình luận, đạo luật năm 2003 này “đánh dấu một bước mới trong lịch sử về LST cho vay”10. Năm 2005, Pháp đi xa hơn trong việc thu hẹp phạm vi điều chỉnh của LST cho vay bằng cách bỏ LST cho vay đối với những doanh nghiệp vừa và nhỏ (cá nhân sử dụng vốn vay vì hoạt động nghề nghiệp) với lý do chủ yếu sau: khi phải chịu sự chi phối của các quy định về LST, bên cho vay thường yêu cầu rất nhiều biện pháp bảo đảm đối với bên vay trong khi đó doanh nghiệp vừa và nhỏ không có điều kiện để cung cấp biện pháp đảm bảo này. Điều đó có nghĩa là các quy định về LST có mục đích bảo vệ bên vay nhưng thực tế lại bất lợi cho bên vay, vì họ không thể vay được do có các quy định này.


Như vậy, LST cho vay tồn tại trong pháp luật Pháp nhưng hiện nay chỉ áp dụng đối với một số ít trường hợp là những hoạt động vay cho tiêu dùng. Với sự thay đổi trên, nhiều tác giả Pháp đã khẳng định: về nguyên tắc, các bên được tự do định đoạt mức lãi suất. Nguyên tắc này có ngoại lệ đối với vay tiêu dùng. Thụy Sỹ cũng có quy định về LST cho vay trong pháp luật về tiêu dùng mà chúng ta sẽ nghiên cứu trong phần sau. Như vậy, ở Thụy Sỹ, dường như các quy định về LST cho vay cũng không có phạm vi điều chỉnh chung cho mọi hợp đồng vay như của chúng ta mà chỉ liên quan đến vay tiêu dùng. Hướng đi của Thụy Sỹ và của Pháp đáng để chúng ta quan tâm khi sửa đổi BLDS11.


10. Nghiên cứu so sánh (tiếp). Như vậy, không phải nước nào cũng có quy định về LST cho vay (tức là các chủ thể hoàn toàn tự do về lãi suất trong hợp đồng của mình).


Một số nước có quy định LST cho vay nhưng cũng chỉ quy định đối với một số loại hợp đồng vay mà chủ yếu là đối với vay tiêu dùng. Trong bối cảnh này, nếu chúng ta “bó chặt” ngân hàng, tổ chức tín dụng của chúng ta thì chưa chắc giải pháp này đã tốt. Khi chúng ta không cho phép ngân hàng, tổ chức tín dụng cho vay ở một mức nào đó thì ngân hàng sẽ không cho doanh nghiệp vay. Vì thế, các doanh nghiệp của chúng ta buộc phải quay sang ngân hàng nước ngoài để vay. Điều đó có nghĩa là, pháp luật của chúng ta làm hạn chế khả năng cạnh tranh của chính ngân hàng chúng ta so với ngân hàng nước ngoài.


Hơn nữa, một số nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy, nếu chúng ta quá «khắt khe» với bên cho vay thông qua LST thì những người cho vay buộc phải từ chối cho vay vì mức lãi suất quá thấp. Vì thế, các nghiên cứu này đặt một câu hỏi rất đơn giản: Việc đảm bảo cho vay với lãi suất thấp còn ý nghĩa gì không nếu chính do các quy định về LST này mà nhiều chủ thể không thể vay được tiền?


11. Kiến nghị. Trước những bất cập trên, có thể có hai quan điểm ở hai thái cực khác nhau: quan điểm thứ nhất là vẫn giữ nguyên BLDS và LST áp dụng cho tất cả các hợp đồng vay; quan điểm thứ hai là giải phóng hoàn toàn hoạt động vay, không còn LST cho bất kỳ hợp đồng vay nào. Việc giữ nguyên như hiện nay là giải pháp quá “bảo thủ” còn giải pháp thứ hai dường như hơi “thái quá”: không nên chuyển ngay từ thái cực này sang thái cực khác mà hãy thay đổi dần dần. Trong giai đoạn hiện nay, chúng ta nên theo hướng phải có quy định về LST cho vay nhưng giới hạn phạm vi điều chỉnh của nó (và thay đổi mức trần cũng như bổ sung chế tài mà phần trình bày sau sẽ đề cập đến).


Chúng ta vẫn giữ LST cho vay trong BLDS, nhưng không áp dụng LST cho vay này đối với một số đối tượng vay. Việc xác định đối tượng không chịu sự chi phối bởi LST cho vay của BLDS nên được tiến hành theo tinh thần sau: vì LST cho vay có chức năng bảo vệ bên vay nên ai có khả năng và nhận thức tự bảo vệ được mình khi vay với lãi suất cao thì pháp luật không cần can thiệp để bảo vệ. Những chủ thể vay có đủ nhận thức và phương tiện để chấp nhận vay với lãi suất cao thì chúng ta không nhất thiết phải dùng các quy định về LST để bảo vệ họ. Việc giải phóng lãi suất của các bên không ảnh hưởng xấu tới nên kinh tế nói chung, vì chúng ta đã thấy không có cơ sở nào để khẳng định LST cho vay có chức năng điều tiết, mà chủ yếu là để hạn chế và xử lý việc cho vay nặng lãi nhằm bảo vệ bên vay. Hơn nữa, hướng “tự do hóa lãi suất” phù hợp với Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, theo đó “thực hiện chính sách lãi suất thoả thuận theo nguyên tắc thị trường và đi tới loại bỏ quy định hành chính đối với lãi suất ngoại tệ”.


Do vậy, chúng ta nên theo hướng việc các tổ chức tín dụng cho các doanh nghiệp hay cá nhân (như luật sư, công chứng viên, bác sỹ…) vay để phục vụ cho công việc nghề nghiệp của mình sẽ không chịu sự chi phối của LST cho vay. Điều này không có nghĩa là các tổ chức tín dụng được “giải phóng” hoàn toàn như một số người nghĩ mà chỉ được giải phóng đối với một số “đối tượng vay” mà thôi12. Với hướng này, các hợp đồng vay vẫn chịu sự chi phối của LST cho vay. Tuy nhiên, riêng đối với việc cho chủ thể hoạt động kinh doanh, thương mại hay cá nhân vay cho hoạt động nghề nghiệp, thì LST không được áp dụng. Do đó, khoản 1 Điều 476 nên được thiết kế lại như sau: “Trừ trường hợp bên vay là các chủ thể hoạt động kinh doanh, thương mại hay cá nhân hoạt động nghề nghiệp, lãi suất vay do các bên thoả thuận nhưng không được vượt (…)”.


3. Xác định mức trần cho vay


12. Ở nước ngoài. Vấn đề tiếp theo cần biết là giới hạn mức LST như thế nào? Quan sát kỹ pháp luật một số nước thì chúng ta thấy căn cứ để xác định LST rất khác nhau.


Ở Đức, không có văn bản khống chế lãi suất, việc xác định lãi suất có quá cao hay không phụ thuộc vào đánh giá của Tòa án trên cơ sở một số quy định của BLDS. Chẳng hạn, lãi suất vượt 12 điểm lãi suất thông thường trên thị trường được coi là “cho vay nặng lãi”. Ở Tây Ban Nha, một đạo luật năm 1908 quy định vô hiệu những hợp đồng mà “lãi suất rõ ràng vượt quá mức bình thường và rõ ràng không cân xứng”. Ở hai hệ thống này, căn cứ để xác định lãi suất thỏa thuận có vượt quá LST hay không là không cụ thể nên việc xác định này phụ thuộc nhiều vào Tòa án khi có tranh chấp. Hướng đi này tạo ra sự “mềm dẻo” trong việc áp dụng pháp luật, nhưng gây ra tâm lý “bất an” cho những chủ thể tham gia vào quan hệ vay tài sản: những người này không biết mức lãi suất mà họ thỏa thuận có vượt quá mức cho phép không vì vào thời điểm vay, các tiêu chí xác định mức LST không rõ ràng, cụ thể. Chính vì vậy, với một đạo luật năm 1984 liên quan đến việc sử dụng tiền trong tài khoản, Tây Ban Nha đã cụ thể hơn bằng cách quy định lãi suất được coi là “nặng lãi” hay vượt quá mức trần khi vượt quá 2,5 lãi suất theo luật định. Ý cũng có quy định về LST và ở đây họ coi thỏa thuận vượt quá LST khi lãi suất theo thỏa thuận vượt quá 50% lãi suất trung bình. Pháp dựa vào lãi suất trên thị trường bằng cách đối chiếu lãi suất theo thỏa thuận với “lãi suất trung bình mà các tổ chức tín dụng áp dụng ở quý trước đối với những giao dịch cùng bản chất và có những rủi ro tương đương”; “điều kiện tính toán và công bố lãi suất trung bình của khoản trên được quy định trong một văn bản dưới luật” (Điều L 313-3 Bộ luật Tiêu dùng).


Thụy Sỹ có quy định về LST nhưng cách thức ấn định mức LST cho vay không qua một trung gian như ở trên. Cụ thể, theo Điều 14 Luật Tiêu dùng của Thụy Sỹ, “Hội đồng liên bang ấn định mức lãi suất tối đa có thể được chấp nhận theo quy định tại điểm b, khoản 2, Điều 9. Để xác định mức lãi suất tối đa, Hội đồng liên bang căn cứ vào những lãi suất quan trọng của Ngân hàng quốc gia nhằm thúc đẩy hoạt động vay tiêu dùng. Về nguyên tắc chung, lãi suất tối đa không được vượt quá 15%”.


13. Ở Việt Nam. Hiện nay BLDS quy định lấy «LSCB của NHNN» làm cơ sở để xác định mức LST (Điều 476).


Năm 2008, NHNN đã kiến nghị «mức lãi suất cho vay do các bên thoả thuận nhưng tối đa không vượt quá 300% lãi suất trái phiếu Kho bạc thấp nhất của lần phát hành cuối cùng trước thời điểm cho vay (cơ sở chọn lãi suất trái phiếu Kho bạc được trình bày ở phần sau). Việc quy định mức lãi suất cao nhất mà các bên không được thoả thuận vượt quá mức lãi suất này cũng làm cơ sở cho quy định tại Điều 163 Bộ luật Hình sự về tội cho vay nặng lãi». Như vậy, khoản 1 Điều 476 được sửa đổi như sau: “Lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 300% lãi suất trái phiếu Kho bạc thấp nhất của lần phát hành cuối cùng trước thời điểm cho vay”. Tuy nhiên, theo Ủy ban Pháp luật của Quốc hội (năm 2008) “có trái phiếu Kho bạc thì lãi suất là do cơ quan nhà nước (Bộ trưởng Bộ Tài chính) ấn định, nhưng cũng có lãi suất thì lại được hình thành trên cơ sở kết quả của việc đấu thầu mua trái phiếu. Để xác định được lãi suất nào là “lãi suất trái phiếu Kho bạc thấp nhất của lần phát hành cuối cùng” thì phải tìm kiếm, so sánh, tính toán và để có thể xác định được là vấn đề không đơn giản mà không phải ai cũng có thể có đủ kiến thức để xác định được lãi suất này. Khi xảy ra tranh chấp thì rất khó xác định được lãi suất nào là lãi suất được áp dụng để giải quyết, nhất là đối với các hợp đồng vay”.


Theo Ủy ban Pháp luật của Quốc hội (năm 2008), mục đích của quy định về lãi suất trong BLDS là nhằm hạn chế việc cho vay nặng lãi, nên căn cứ để xác định trần lãi suất trong các giao dịch dân sự phải dựa trên lãi suất thị trường thì mới hợp lý. Do vậy, có ý kiến trong Thường trực Ủy ban Pháp luật đề nghị lấy “lãi suất cho vay trung bình của các ngân hàng thương mại” hoặc “lãi suất cho vay cao nhất của ngân hàng thương mại” làm căn cứ thay cho “LSCB”. Bên cạnh đó, có ý kiến cho rằng, việc cho vay “không được vượt quá 150% lãi suất cho vay bình quân của các ngân hàng thương mại lớn trên địa bàn tại thời điểm cho vay”.


14. Tổng hợp các giải pháp. Phần trình bày trên cho thấy có hai cách thức chủ yếu khi ấn định mức LST.


Cách thức thứ nhất là các nhà làm luật không qua một trung gian nào mà ấn định một mức cụ thể trong ngay điều luật. Đó là cách điều chỉnh của Thụy Sỹ. Đây cũng là hướng điều chỉnh của Bộ Dân luật năm 1972 ở miền Nam nước ta: “Lợi xuất dân sự nếu ấn định quá 12% và lợi xuất thương sự nếu ấn định quá 24% sẽ phải rút xuống cho bằng mức ấy và số lãi trả thừa sẽ được hoàn lại hoặc khấu trừ vào tiền vốn” (Điều 1188).


Cách thức thứ hai là các nhà làm luật ấn định mức trần thông qua một trung gian nhưng không cho biết rõ cách xác định mức trung gian. Đó là cách quy định của BLDS hiện nay của chúng ta và các kiến nghị của cơ quan nhà nước nêu trên. BLDS quy định không được vượt quá 150% LSCB do NHNN quy định, nhưng không cho biết rõ LSCB này được xác định như thế nào và công bố ở thời điểm nào. Tương tự, đối với việc lấy lãi suất trung bình của các ngân hàng trong các kiến nghị nêu trên nhưng chúng ta không biết việc tính toán mức trung bình này phải được tiến hành như thế nào và ai là người quyết định mức trung bình này.


15. Đánh giá các giải pháp. Mỗi một cách thức xác định mức LST có ưu và nhược điểm của nó. Việc sử dụng lãi suất trung bình của các ngân hàng như các kiến nghị nêu trên có ưu điểm là mức trần ở đây “sát” với thị trường. Tuy nhiên, các kiến nghị này chưa thuyết phục ở một số điểm như sau: Thứ nhất, tiêu chí để có được mức trung bình không rõ ràng nên không an toàn cho các chủ thể tham gia. Phải lấy bao nhiêu ngân hàng để tìm ra lãi suất trung bình thì không có quy định cụ thể. Trong khối lượng lớn những ngân hàng trên thị trường thì cần sử dụng bao nhiêu ngân hàng làm chuẩn mực cũng không có lời giải đáp. Khi lấy lãi suất trung bình của ngân hàng thương mại lớn tại địa bàn thì chúng ta phải xác định ngân hàng nào là ngân hàng “lớn” và địa bàn cho vay được xác định ở phạm vi nào (xã, huyện hay tỉnh) đều không có trả lời. Thứ hai, trước sự không rõ ràng như nêu trên sẽ phát sinh những bất đồng về mức lãi suất cần sử dụng, nhưng chúng ta không biết ai sẽ quyết định việc này. Trong thực tế, việc xác định mức trung bình đã được sử dụng trong Luật Thương mại về lãi chậm trả (Điều 306), nhưng do không có quy định rõ ràng về cách thức xác định và chủ thể xác định nên thực tế cho thấy việc áp dụng quy định này không có sự thống nhất giữa các Tòa án. Do vậy, việc lấy lãi suất trung bình hay bình quân của ngân hàng trên thị trường hay địa bàn cho vay cũng như lãi suất cao nhất của ngân hàng thương mại là một giải pháp không thuyết phục vì khó có tính khả thi. Để lý giải cho điều vừa nêu, xin dẫn một số bản án của Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh về việc áp dụng Điều 306 Luật Thương mại, theo đó “trường hợp bên vi phạm hợp đồng chậm thanh toán tiền hàng hay chậm thanh toán thù lao dịch vụ và các chi phí hợp lý khác thì bên bị vi phạm hợp đồng có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả đó theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả”:


Vụ việc thứ nhất: theo Tòa án, “Luật Thương mại 2005 có hiệu lực từ ngày 1/1/2006, tại Điều 306 quy định về quyền yêu cầu tiền lãi do chậm thanh toán như sau: (…). Trong hợp đồng các bên không thỏa thuận mức phạt chậm thanh toán. Mức lãi suất 2,02%/tháng mà nguyên đơn áp dụng để tính là không có cơ sở. Căn cứ mức lãi suất cho vay trung bình của các ngân hàng hiện nay là 1%/tháng thì lãi suất nợ quá hạn sẽ là 1,5%/tháng”13.


Vụ việc thứ hai: theo Tòa án, “theo quy định tại Điều 306, điểm b khoản 4 Điều 312, khoản 2, khoản 3 Điều 314 Luật Thương mại 2005, Công ty TNHH Đông Đô Thành phải hoàn trả và bồi thường thiệt hại cho Công ty TNHH Cơ khí Sói Đất do chậm trả lại số tiền đã nhận của Công ty TNHH Cơ khí Sói Đất, theo mức lãi suất do NHNN công bố. Vì vậy yêu cầu khiếu nại, khởi kiện của Công ty TNHH Cơ khí Sói Đất là: Hủy hợp đồng mua bán xe ôtô 009/HDMB/DDt nói trên; và buộc Công ty TNHH Đông Đô Thành trả 210.559.000 đồng tương đương 13.000 USD; buộc Công ty TNHH Đông Đô Thành bồi thường thiệt hại do không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả tiền đã nhận cho Công ty TNHH Cơ khí Sói Đất là 18.088.000 đồng”14.


Vụ việc thứ ba: theo Tòa án, “Về yêu cầu đòi tiền lãi phát sinh do chậm thực hiện nghĩa vụ thanh toán là 3.097.091 đồng, thời hạn tính từ 14/2/2006 đến 14/5/2007, mức 1,03125%/tháng. HĐXX có nhận định như sau: Bảng đối chiếu công nợ khách hàng lập ngày 14/2/2006 các bên đã xác định số nợ ông Tân phải trả cho Công ty TNHH công nghiệp Tung Shin. Do ông Tân không thực hiện nghĩa vụ thanh toán nên căn cứ qui định tại Điều 306 của Luật Thương mại có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2006, ông Tân phải chịu lãi phạt chậm thanh toán. Xem xét thời hạn tính và mức tính mà nguyên đơn áp dụng, Hội đồng xét xử cho rằng yêu cầu đòi tiền lãi của nguyên đơn là chính đáng, có cơ sở được chấp nhận”15.


Vụ việc thứ tư: theo Tòa án, “theo Điều 50 và Điều 306 Luật Thương mại năm 2005, bên có nghĩa vụ thanh toán có trách nhiệm trả ngay, nếu trả chậm phải trả lãi theo mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán (Tòa án tính tại thời điểm xét xử sơ thẩm là 1,5%/tháng, bằng 18%/năm là theo mức lãi suất nợ quá hạn do NHNN công bố”16.


Trong vụ việc thứ hai, chúng ta thấy, Tòa án xác định lãi chậm trả là 18.088.000 đồng nhưng không cho biết vì sao lại là con số này. Trong vụ việc thứ nhất và thứ tư, tòa án xác định mức lãi chậm trả là 1,5%/tháng, còn trong vụ việc thứ ba chúng ta lại thấy Tòa án lấy mức lãi chậm trả để tính toán là mức 1,03125%/tháng khi nguyên đơn yêu cầu. Như vậy, trong cùng một Tòa án, ở thời điểm không cách xa nhau và cùng áp dụng Điều 306 Luật Thương mại, nhưng con số lãi suất làm mốc để tính lãi chậm trả không thực sự thống nhất, không rõ ràng. Hơn nữa, trong vụ việc thứ nhất và thứ tư, Tòa án xác định mức lãi chậm trả là 1,5%/tháng nhưng cách thức, lập luận để có được con số này cũng khác nhau, không theo cùng một chuẩn mực. Cụ thể, trong vụ việc thứ nhất, lập luận của Tòa án là “căn cứ mức lãi suất cho vay trung bình của các ngân hàng hiện nay là 1%/tháng thì lãi suất nợ quá hạn sẽ là 1,5%/tháng”, còn trong vụ việc thứ tư, lập luận của Tòa án là “Tòa án tính tại thời điểm xét xử sơ thẩm là 1,5%/tháng bằng 18%/năm là theo mức lãi suất nợ quá hạn do NHNN công bố”. Trong vụ việc thứ nhất, Tòa án xác định “lãi suất cho vay trung bình của các ngân hàng hiện nay” nhưng không cho biết đó là các ngân hàng nào và lãi suất cụ thể của các ngân hàng là bao nhiêu, nhưng quyết định là 1%/tháng. Trong vụ việc thứ tư, Tòa án lại lấy lãi suất nợ quá hạn do NHNN công bố trong khi đó Điều 306 Luật Thương mại không sử dụng tiêu chí này. Khi tham khảo các bản án về lãi chậm trả của Điều 306, người quan tâm rất lúng túng, không biết hiểu cách thức tính lãi suất của Tòa án như thế nào. Trong hoàn cảnh này, chúng ta có thể nói, văn bản yêu cầu lãi trên “thị trường” nhưng thực tiễn thì dường như lãi theo “quan điểm” của thẩm phán. Trong tất cả các vụ việc trên, Tòa án đều không cho biết sử dụng lãi suất của các ngân hàng cụ thể nào để tính lãi suất trung bình trong khi đó Luật Thương mại yêu cầu là tính theo “thị trường”.


Thứ ba, giải pháp như hiện nay trong BLDS cũng như trong các kiến nghị không tạo ra sự an toàn pháp lý đối với người tham gia hoạt động vay. Chúng ta hình dung hoàn cảnh sau trong trường hợp chúng ta theo hướng giải pháp trên: Bà A cho bà B vay một khoản tiền với lãi suất. Hai người này sống ở nông thôn và thống nhất lãi suất là 6%/tháng. Với cách nhìn của nhà làm luật, chúng ta thấy mức lãi này cao hơn LST. Tuy nhiên, làm sao bà A và B biết được điều đó? Bởi lẽ, để biết được điều đó thì bà A và B phải biết được lãi suất nêu trên ở thời điểm vay trong khi đó các bên trong hợp đồng vay hoàn toàn không biết những thông tin này. Giải pháp nêu trên có nhược điểm quan trọng là không cho phép chủ thể vượt quá một mức lãi suất nhưng các chủ thể này không trong điều kiện biết được mức lãi suất không được vượt quá này là bao nhiêu. Có lẽ, đây là một trong lý do không nhỏ cho việc tồn tại hiện tượng cho vay nặng lãi trong quan hệ dân sự. Bản thân những người có kiến thức về pháp luật cũng chưa chắc đã biết được những mức tối đa cụ thể mà việc cho vay không thể vượt quá. Điều đó có nghĩa là, chúng ta cấm chủ thể làm việc gì đó, nhưng chính các chủ thể không biết họ bị cấm những gì. Vì thế hiệu quả của vận dụng điều cấm đó không cao.


16. Đánh giá các giải pháp (tiếp). Giải pháp ấn định một mức cụ thể trong điều luật như của Thụy Sỹ hay của Bộ Dân luật năm 1972 ở miền Nam nước ta có ưu điểm là rõ ràng. Chính sự rõ ràng này tạo ra sự an toàn pháp lý đối với các chủ thể trong hoạt động vay. Các chủ thể này biết rõ mức tối đa vào thời điểm vay.


Cách quy định này rất đơn giản và những người trong cuộc biết ngay giới hạn của mình mà không phải đi tìm kiếm căn cứ trung gian như của chúng ta. Ví dụ, A cho B vay 100.000.000đ. Khi áp dụng pháp luật Thụy Sỹ, A và B được biết là lãi suất của họ thỏa thuận không được vượt quá 15%, có nghĩa là họ hiểu lãi suất từ hợp đồng này không được vượt quá 15.000.000đ. Còn nếu áp dụng pháp luật của chúng ta thì các chủ thể liên quan phải xác định mức LSCB của NHNN tại thời điểm vay, sau đó đối chiếu với LSCB này mới biết được lãi suất không thể vượt quá là bao nhiêu. Việc xác định lãi suất trung gian này không đơn giản, nếu không muốn nói là không thể làm được đối với người vay và cho vay ở vùng nông thôn, miền núi. Ngay cả ở thành thị, không phải ai cũng biết lãi suất này. Và nếu chúng ta lấy tiêu chí để so sánh là các lãi suất như các cơ quan hữu quan kiến nghị ở trên thì vấn đề còn phức tạp hơn nhiều, vì rất ít người biết được chính xác các lãi suất đó. BLDS là “hiến pháp trong quan hệ dân sự”. Do đó, để văn bản quan trọng này thực sự đi vào cuộc sống dân sự thì chúng ta cần có những quy định phù hợp với đời sống dân sự. Nếu chúng ta theo hướng lấy lãi suất trung gian như hiện nay hay các kiến nghị trên để hạn chế mức lãi suất cho vay thì e rằng, BLDS không phải của dân nữa (vì đa phần dân không hiểu) mà chỉ của một số ít người có am hiểu về thị trường cho vay.


Tuy nhiên, việc quy định trực tiếp mức trần trong điều luật như Thụy Sỹ nêu trên có nhược điểm khi có lạm phát mạnh. Ở hệ thống luật này, nếu Hội đồng liên bang có quy định về LST thì áp dụng lãi suất này. Còn nếu Hội đồng liên bang không có quy định thì Luật đã quy định là không vượt quá 15%. Với hướng quy định này, Thụy Sỹ cho phép Hội đồng liên bang can thiệp khi cần thiết. Tuy nhiên, theo thông tin mà chúng tôi được biết thì từ khi có quy định trên (tức năm 2001), mức trần áp dụng ở Thụy Sỹ vẫn là 15%. Việc Thụy Sỹ ổn định mức LST trên có lẽ là do lạm phát ở đây không cao. Nếu lạm phát mạnh thì mức này sẽ không phản ánh được thị trường và đây là nhược điểm quan trọng của giải pháp ấn định mức trần ngay trong luật, không thông qua một trung gian nào.


17. Kiến nghị. Phần trên cho thấy, mỗi cách thức xác định mức trần cho vay đều có ưu và nhược điểm của nó. Do đó, khó có thể tìm được một giải pháp tuyệt đối chỉ có ưu điểm. Khi xác định mức trần, chúng ta cố gắng đảm bảo một số yếu tố sau: Thứ nhất, chúng ta phải quan tâm tới sự an toàn pháp lý; nên thiết kế mức trần đơn giản nhất đối với những người trong cuộc (người vay và cho vay), làm sao để tại thời điểm vay, chính người trong cuộc có thể tự hiểu được mức LST cụ thể là bao nhiêu để họ không vượt qua. Thứ hai, cố gắng có được một mức trần phản ánh sát với thị trường cho vay.


Trước yêu cầu này, nếu ưu tiên yếu tố sát thực với thị trường, chúng ta nên theo hướng giải quyết sau: Lãi suất thỏa thuận không được vượt quá 150% lãi suất trung bình trên thị trường vay của quý trước. Chính phủ (thông qua NHNN) công bố vào đầu của mỗi quý lãi suất trung bình trên thị trường của quý trước. Với giải pháp này, vào thời điểm vay, các bên biết được lãi suất trung bình trên thị trường và do đó, biết được mức mà họ không vượt quá (nên đảm bảo yêu cầu về an toàn pháp lý). Và ở đây, LST được tính trên cơ sở lãi suất trung bình của thị trường vay của quý trước (nên đảm bảo yêu cầu về tính sát thực đối với thị trường của LST). Tuy nhiên, giải pháp này vẫn có điểm bất lợi là tốn kém cho Nhà nước vì phải xác định lãi suất trung bình hàng quý và phải công bố lãi suất của quý trước ở đầu của mỗi quý sau. Hơn nữa, giải pháp này vẫn buộc chủ thể trong hoạt động vay phải tìm văn bản công bố lãi suất của quý trước, một công việc thường không đơn giản đối với những chủ thể liên quan.


Do vậy, nếu ưu tiên yếu tố an toàn pháp lý, chúng ta có thể theo hướng sau: ấn định một mức cụ thể trong điều luật (việc ấn định này nên có sự tham khảo ý kiến của các nhà kinh tế) và cho phép Chính phủ ban hành mức trần khác căn cứ vào tình hình kinh tế của đất nước.


4. Chế tài cho trường hợp vượt quá mức trần cho vay


18. Không rõ chế tài. Khi các bên thỏa thuận lãi suất vượt quá mức cho phép thì hậu quả là gì? Theo BLDS, “lãi suất vay do các bên thoả thuận nhưng không được vượt quá 150% của LSCB”. Với cách quy định như vậy, có thể hiểu rằng đây chỉ là điều cấm chứ không có chế tài: Bộ luật cấm thỏa thuận lãi vượt qua một mức nào đó chứ không nêu chế tài khi thỏa thuận vượt quá mức cho phép. Trong thực tế, hợp đồng không vô hiệu mà chỉ có điều khoản về lãi là không có giá trị pháp lý và cần phải tính lại lãi. Do không có chế tài dân sự cụ thể, nên việc tính lại lãi suất không thực sự thống nhất trong thực tiễn pháp lý.


19. Kiến nghị. Một số Tòa án cho rằng, cần áp dụng lãi suất bằng 150% LSCB của NHNN17. Thiết nghĩ, giải pháp thuyết phục hơn cả là hợp đồng vay nặng lãi không có hiệu lực đối với lãi suất thỏa thuận và thay vào đó là lãi suất thấp nhất của NHNN tại thời điểm vay. Giải pháp này làm giảm ý định cho vay nặng lãi và tạo ra sự công bằng giữa người có ý thức tôn trọng pháp luật và người không có ý thức tôn trọng pháp luật.


Cụ thể như sau, nếu chế tài là 150% LSCB thì bên cho vay không ngại ép buộc bên vay khoản lãi cao hơn, ví dụ là 300%, bởi nếu ra tòa thì Tòa án cũng chỉ giảm xuống 150% LSCB. Nếu chúng ta áp dụng chế tài là lãi suất thấp nhất của ngân hàng thì khi cho vay, bên cho vay sẽ phải suy nghĩ, đắn đo hơn vì nếu cho vay cao quá, họ chỉ có thể được nhận lãi suất thấp nhất của NHNN. Vì vậy, để tránh bị áp dụng chế tài bất lợi, họ sẽ không cho vay với lãi suất cao. Nói cách khác, giải pháp này có nhiều tính răn đe, đề phòng và sẽ hiệu quả hơn giải pháp mà một số Tòa án vẫn áp dụng ở mức bằng 150% LSCB của NHNN.


Hơn nữa, giải pháp áp dụng 150% LSCB không tạo ra sự bình đẳng, không khuyến khích tôn trọng pháp luật. Để hiểu thêm, xin dẫn một ví dụ: A và B đều cho C vay tiền có lãi suất. A và B đều biết pháp luật không cho phép vượt quá 150% LSCB. A có ý thức tôn trọng pháp luật nên chỉ tính lãi là 145% LSCB. B không có ý thức tôn trọng pháp luật nên buộc C phải chịu 200% LSCB. Khi xảy ra tranh chấp, áp dụng giải pháp mà một số Tòa án vẫn làm, chúng ta cho phép B yêu cầu lãi suất bằng 150% LSCB và phải tính lại lãi đã trả trong khi đó chúng ta chỉ cho phép A được quyền yêu cầu 145% LSCB như thỏa thuận. Như vậy, một người không có ý thức tôn trọng pháp luật thì được pháp luật cho phép hưởng lợi hơn người có ý thức tôn trọng pháp luật. Sự bất công bằng này là rất khó được chấp nhận.


20. Kiến nghị (tiếp). Bên cạnh việc tính lại lãi suất, thiết nghĩ chúng ta cũng nên bổ sung chế tài dân sự cho trường hợp nặng lãi. Cụ thể là nếu bên cho vay nhận lãi quá cao thì khoản tiền đã nhận thừa so với mức cho phép được coi như là đã nhận để trả vào tiền gốc. Do đó khoản tiền (gốc) để tính lãi sau khi nhận tiền thừa sẽ nhỏ hơn nên sẽ phát sinh ít lãi hơn. Cách giải quyết này làm tăng tính hiệu quả của chế tài cho việc nặng lãi.


Ví dụ, A cho B vay một khoản tiền C với lãi suất 5%/tháng và việc trả lãi là vào ngày cuối cùng của mỗi quý. B đã trả lãi cho quý đầu tiên như thỏa thuận nhưng sau đó cho rằng lãi quá cao nên đòi tính lại và đôi bên có tranh chấp. Giả sử tiền lãi trả thừa so với pháp luật cho phép là 10.000.000VNĐ. Như vậy, khoản tiền để phát sinh lãi cho những quý sau không phải là C nữa mà là C – 10.000.000 (VNĐ). Lúc đó tiền gốc để tính lãi cho những quý sau đã giảm đi 10.000.000VNĐ.


Tóm lại, để những quy định về LST có thể góp phần hạn chế một cách hiệu quả được việc cho vay nặng lãi thì chúng ta cũng nên quan tâm thêm về chế tài cho việc vi phạm. Chúng ta nên theo hướng sau: Khi lãi suất thỏa thuận vượt quá mức cho phép thì áp dụng lãi suất thấp nhất của NHNN tại thời điểm vay. Khoản tiền lãi đã thanh toán vượt quá mức cho phép được tính vào nợ gốc tại thời điểm thanh toán.


21. Kết luận.


Trong quá trình sửa đổi BLDS thì khoản 1 Điều 476 cần có sự thay đổi về “phạm vi điều chỉnh”, về “mức trần cho vay” cũng như nên bổ sung “chế tài” cho việc thỏa thuận vượt quá mức trần cho phép.


Việc sửa đổi điều luật trên không chỉ cần ý kiến của các nhà luật học mà cả ý kiến của các nhà kinh tế học, nhất là đối với việc ấn định mức trần mà thỏa thuận không thể vượt qua.


Chú thích:


(1) Xem G. Rouhette (chủ biên), Bộ nguyên tắc châu Âu về hợp đồng, Nxb. Société de législation comparée, 2003, tr. 267.


(2) Bản án số 92/DSPT ngày 06/7/2004 của TAND tỉnh Trà Vinh.


(3) Quyết định số 168/GĐT-DS ngày 22/9/2003 của Toà dân sự, TANDTC.


(4) Quyết định số 183/GĐT-DS ngày 23/10/2002 của Toà dân sự TANDTC .


(5) Về vấn đề lãi suất trong thực tiễn xét xử Việt Nam, xem thêm Đỗ Văn Đại, Luật hợp đồng Việt Nam – Bản án và Bình luận bản án, Nxb. CTQG 2009 (Tái bản lần thứ nhất, có sửa chữa, bổ sung), Bản án số 16, 19 và 20.


(6) Bản án số 304/2008/DSPT ngày 14/07/2008 của TAND tỉnh An Giang.


(7) Bản án số 131/2008/DSPT ngày 29/4/2008 của TAND tỉnh Kiên Giang.


(8) Công văn của TANDTC số 46/KHXX ngày 17/5/1997 về thẩm quyền xử lý hợp đồng vô hiệu (gửi Uỷ ban nhân dân quận Ba Đình – Hà Nội).


(9) M. Mariani, L’usure-Les limites de la réglementation, JCP E 2002, n° 42.


(10) D. Caramalli, La loi pour l’initiative économique et le déplafonnement des taux d’intérêt : une nouvelle étape dans l’histoire de l’usure, Petites affiches 25/08/2003, tr. 4.


(11) Ở Canada hiện nay có quy định về nặng lãi trong Bộ luật Hình sự (từ năm 1981): không được vượt quá 60%. Tuy nhiên dường như Canada không có quy định về lãi suất trần trong pháp luật dân sự.


(12) Kinh nghiệm cho thấy, ngân hàng thường muốn hoàn toàn tự do và mong muốn này không có gì khó hiểu: ai cũng muốn tự do. Ở Pháp chẳng hạn, các ngân hàng thường kiến nghị bỏ lãi suất trần cho mọi hoạt động vay. Tuy nhiên, các cơ quan quyền lực của Pháp vẫn quyết tâm giữ những quy định này đối với một số hoạt động vay.


(13) Bản án số 1184/2007/KDTM-ST ngày 10/7/2007 của TANDTP Hồ Chí Minh.


(14) Bản án số 1743/2007/KDTM-ST ngày 20/9/2007 của TANDTP Hồ Chí Minh.


(15) Bản án số 854/2007/KDTM-ST ngày 28/5/2007 của TANDTP Hồ Chí Minh.


(16) Bản án số 801/2008/KDTM-ST ngày 3/6/2008 của TANDTP Hồ Chí Minh.


(17) Việc rút xuống mức không được vượt quá này đã được quy định trong BLDS của miền Nam trước đây : theo Điều 1188, « lợi xuất dân sự nếu ấn định quá 12% và lợi xuất thương sự nếu ấn định quá 24% sẽ phải rút xuống bằng mức ấy và số lãi trả thừa sẽ được hoàn lại hoặc khấu trừ vào tiền vốn ».


SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP ĐIỆN TỬ

  • TAG :

Danh mục

Loading...

Bài nổi bật